Andrzej Grochowski (Mława)

Akta sądowe w zbiorach Archiwum Państwowego m.st. Warszawy Oddział w Mławie i ich zawartość źródłowa

Rozporządzenie Ministra Oświaty z roku 1950 tworzące sieć archiwów państwowych w Polsce, ustanowiło w ówczesnym województwie warszawskim ich siedziby w Płocku, Siedlcach i Mławie, które to miasta stanowiły jednocześnie siedziby sądów okręgowych¹, bardzo zasobnych w cenną dokumentację historyczną.

W początkowym okresie działalności archiwum nie przejęło akt sądowych z uwagi na konieczność ich dalszego przechowywania w archiwach zakładowych. Z upływem lat proces ten nabierał stopniowo dynamiki i obecnie ten typ dokumentacji stanowi około dwadzieścia procent całości zasobu oddziału mławskiego.

Wydaje się, więc zasadne bardziej szczegółowe zaprezentowanie zawartości źródłowej tej pokaźnej już części zasobu archiwalnego. Pozwoli to w sposób istotny przybliżyć użytkownikom zakres prowadzenia badań naukowych a klientom archiwum wiedzę odnośnie, co do możliwości uzyskania danych w sprawach własnościowych lub świadczeń socjalnych szczególnie z tytułu szkód poniesionych w wyniku ostatniej wojny.

Spis treści:

1. Z dziejów sądownictwa na Mazowszu północnym
2. Uwagi wstępne
3. Akta notarialne
4. Księgi i akta hipoteczne
5. Akta procesowe cywilne i karne
6. Przypisy

Z dziejów sądownictwa na Mazowszu północnym

W okresie Rzeczpospolitej szlacheckiej siedziby sądów grodzkich w powiecie mławskim znajdowały się w Mławie i Szreńsku. Natomiast Sąd Ziemski Zawkrzeński rezydował najpierw w Szreńsku a następnie w Mławie. W powiecie ciechanowskim sędziowie ziemski i grodzki urzędowali w Ciechanowie.

Okres pruski charakteryzował się istnieniem dwóch typów urzędów kolegialnych tzn. kamery wypełniającej funkcje administracyjne i rejencji do wykonywania zadań sądowniczych².

Po zajęciu Mazowsza, początkowo utrzymano dawne sądownictwo polskie stanowe, w tym sądy ziemskie ciechanowski i mławski, które miały być otwarte od 5 stycznia 1795 roku³. Patentem z 1797 roku utworzono w departamencie płockim pięć powiatowych komisji sprawiedliwości. W powiatach powstały po dwa sądy powiatowe w każdym. Dla powiatu mławskiego były to Sierpc i Mława, a dla powiatu przasnyskiego w Przasnyszu i Ciechanowie⁴.

Dodać należy o dokonaniu przez zaborcę nowego podziału administracyjnego. Ostateczne określenie granic departamentów i powiatów w Prusach Nowowschodnich nastąpiło w cyrkularzu z 9 czerwca 1799 roku. Nowy większy powiat mławski składał się z dawnych: sierpeckiego, szreńskiego, mławskiego i połowy bielskiego. Natomiast Ciechanów utracił status ośrodka administracyjnego i włączony został do powiatu przasnyskiego⁵.

Sądownictwo Księstwa Warszawskiego zorganizowane zostało w 1807 roku. Utrzymano sądy stanowe ziemskie oraz powołano nowe — sądy pokoju. Ich siedziby w departamencie płockim zlokalizowano w Lipnie, Płońsku i Pułtusku. Dla Mławy w 1807 roku wyznaczono jedynie pisarza aktowego w osobie Józefa Ostrowskiego z Kamienicy, którego niebawem zastąpił Fabian Grzybowski⁶. Brak jest danych odnośnie powołania sądu pokoju w Mławie. W jedynym zachowanym voluminie tegoż sądu dotyczącego regulacji hipotek powiatowych znajdują się fragmenty korespondencji urzędu konserwatora hipotek powiatowych od roku 1812.

Konstytucja Królestwa Polskiego przewidywała wprawdzie utworzenie nowych sądów, lecz utrzymały się dawne sądy pokoju i trybunały cywilne.

Wprowadzony od 1 stycznia 1867 roku nowy podział administracyjny Królestwa Polskiego przywrócił Ciechanów do roli ośrodka administracji powiatowej. Natomiast postanowienie Rady Administracyjnej z 24 stycznia 1867 roku o zmianie nazw sądów nie przewidywało utworzenia siedziby sądu w Ciechanowie, który nadal podlegał właściwości sądu w Przasnyszu. Utworzenie Sądu Pokoju w Ciechanowie przynosi dopiero reorganizacja sądownictwa Królestwa w 1876 roku.

W 1915 roku na mocy rozporządzenia Hindenburga z dnia 21 marca zorganizowane zostaje sądownictwo na obszarze b. Królestwa Polskiego. W powiecie mławskim utworzone zostały sądy gminne w Szreńsku, Kowalewku, Wieczfni i Kuczborku oraz sąd pokoju w Mławie.

W grudniu 1915 roku powołany zostaje Sąd Okręgowy w Płocku z siedzibą w Mławie. Następnie z dniem I września 1917 roku powstaje Królewsko-Polski Sąd Okręgowy w Mławie, jako odwoławczy dla królewsko polskich sądów pokoju w Mławie, Ciechanowie, Przasnyszu, Makowie Mazowieckim i Pułtusku⁷.

Po odzyskaniu niepodległości utrzymano strukturę sądownictwa z okresu okupacji pruskiej odejmując z nazwy królewsko-polski.

Przeprowadzona w 1928 roku reorganizacja sądownictwa zlikwidowała sądy pokoju, w miejsce których powstały sądy grodzkie w Mławie i Ciechanowie.

Utrzymany jest tymczasowo Sąd Okręgowy w Mławie, przekształcony w 1931 roku na Sąd Okręgowy w Płocku Wydział Zamiejscowy w Mławie⁸.

Podczas okupacji hitlerowskiej funkcjonował w Mławie Sąd Obwodowy (Amtsgericht Mielau). Po II wojnie światowej odtworzona zostaje przedwojenna struktura sądów z sądami grodzkimi w Mławie i Ciechanowie oraz Sądem Okręgowym w Płocku Wydział Zamiejscowy w Mławie będącym sądem pierwszej instancji oraz odwoławczym dla sądów grodzkich w Mławie, Działdowie, Przasnyszu i Makowie Mazowieckim⁹. W roku 1947 przemianowany zostaje na Sąd Okręgowy w Mławie podległy pod Sąd Apelacyjny w Olsztynie.

Na mocy ustawy z dnia 4 listopada 1950 roku i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 27 listopada 1950 roku¹⁰zlikwidowano sądy grodzkie i okręgowe, powołując zarazem sądy powiatowe i wojewódzkie. Z dniem 1 stycznia 1951 roku rozpoczęły swoją działalność sądy powiatowe w Ciechanowie, Działdowie, Mławie i Płońsku.

Dodać jeszcze wypada, iż z dniem I stycznia 1952 roku zakończyły działalność prywatne kancelarie notarialne, a w ich miejsce powołano Państwowe Biura Notarialne działające przy siedzibach sądów powiatowych.

Uwagi wstępne

Pojęcie akta sądowe nie ogranicza się jedynie do akt spraw cywilnych i karnych rozpatrywanych przez sądy w trybie procesowym, ale obejmuje także akta notarialne wytwarzane początkowo przez kancelarie pisarzy aktowych, rejentów i notariuszów oraz w latach 1952-1991 przez Państwowe Biura Notarialne. Ponadto do tejże kategorii akt sądowych należą akta hipoteczne wytwarzane przez wydziały hipoteczne działające początkowo przy sądach pokoju i trybunałach cywilnych. Natomiast akta gruntowe i hipoteczne oraz księgi gruntowe wraz z tabelami do nich prowadził Sąd Powiatowy Królestwa Pruskiego w Działdowie.

Gromadzenie tej dokumentacji przez archiwum mławskie zapoczątkowano w roku 1956 przejęciem do magazynów archiwalnych pierwszej partii akt notarialnych z Ciechanowa, Mławy i Przasnysza z okresu lat 1809-1900 składających się z 27 kancelarii o rozmiarach 713 ja i objętości około 50 mb¹¹. Potem przejmowane były sukcesywnie akta z kolejnych okresów chronologicznych i kancelarii notarialnych, zakończone w roku 2003 przekazaniem przez Sąd Rejonowy w Mławie zbioru ksiąg, repertoriów i skorowidzów po zlikwidowanym w 1992 r. Państwowym Biurze Notarialnym w Mławie.

Księgi i akta hipoteczne przejęte zostały z Państwowych Biur Notarialnych w Mławie i Ciechanowie w roku 1983. Kolejne dopływy miały miejsce w latach 1989-1992.

Uporządkowany zbiór hipoteczny pod nazwą „Hipoteka powiatów ciechanowskiego i Mławskiego" liczy 2517 jednostek inwentarzowych i 2964 jednostki fizyczne¹²o objętości około 68 metrów bieżących¹³. Nieodzowną wydaje się informacja, iż akta znajdowały się w bardzo złym stanie fizycznym spowodowanym w ogromnej mierze niewłaściwymi warunkami ich przechowywania i zabezpieczenia. Złożone były w przypadku akt mławskich w stosach na podłodze archiwum zakładowego. Nieco bardziej życzliwie traktowane byty akta ciechanowskie, które przechowywano na regałach. Nie będzie żadnej przesady w stwierdzeniu, że znakomita większość ksiąg i akt posiada braki materiału aktowego, niekiedy w zatrważających rozmiarach. Oczywiście jest laki stan w znacznej mierze spowodowany przez działania wojenne, liczne przemieszczenia i niewłaściwe warunki przechowywania. Jednak nie tylko, o czym świadczy pokazywanie dokumentów podczas licznych wystaw muzealnych. Dlaczego tak się dzieje, skąd takie zainteresowanie, wyjaśni być może opis zawartości źródłowej tych materiałów, którą przedstawię w dalszej części artykułu.

Drugą część zbioru hipotecznego archiwum stanowią materiały znajdujące się w zespole „Akta hipoteczne i gruntowe z terenu powiatu Działdowo" pochodzące lat 1729-1960 w ilości 3525 ja i objętości około 25 mb. Trafiły do Mławy w roku 1997 wskutek likwidacji oddziału zamiejscowego APW w Działdowie, Przed przekazaniem do archiwum w Działdowie przechowywane były w Państwowym Biurze Notarialnym w Działdowie. Stan fizyczny akt bardzo słaby, w większości brak okładek z licznymi naddarciami kart, częściowomzagrzybione.

Natomiast akta spraw sądowych przejmowane były od roku 1995, kiedy sąd Rejonowy w Mławie przekazał 565 poszytów akt sądów grodzkiego, okręgowego i powiatowego w Mławie, W latach 1996, 2003 i 2004 z sądów w Płońsku i Działdowie wpłynęło łącznie około trzynaście tysięcy akt spraw sądów grodzkich i powiatowych. Kwalifikację tych akt do materiałów archiwalnych określa minister sprawiedliwości, ustalając rodzaje spraw zaliczonych do wieczystego przechowywania. Poza tymi ściśle określonymi do kategorii A zalicza się po 10 spraw typowych z okresów pięcioletnich, z każdego rodzaju spraw przewidzianych w wykazie symboli spraw cywilnych oraz każdego rozdziału kodeksu karnego i ustaw szczegółowych.

Akta notarialne

Instytucja notariatu na obszarze Północnego Mazowsza wprowadzona została w czasach Księstwa Warszawskiego w roku 1808 w oparciu o system francuski zawarty w Ustawie Notarialnej z dnia 16 marca 1803 roku. Wprowadzenie notariatu w Księstwie stało się koniecznością w związku z wejściem w życie Kodeksu Napoleona, który wprowadził obowiązek sporządzania wielu czynności prawnych w formie urzędowej¹⁴. Przyznano notariuszom szeroki zakres działania a aktom notarialnym klauzulę wykonalności.

Zgodnie z ustawą, byli notariusze urzędnikami publicznymi, ustanowionymi do przyjmowania aktów i kontraktów, którym strony chciały lub musiały nadać cechę aktu publicznego oraz zapewnienia ich daty, utrzymania w zachowaniu oraz wydawania z nich wyciągów głównych i wypisów.

Przepisy proceduraIno-kancelaryjne zabezpieczały autentyczność aktów notarialnych i nadawały rangę aktów publicznych. Notariusz wykonując czynności pełnił jednocześnie rolę męża zaufania stron stających do aktu. Przez wypełnianie czynności w zakresie zadań i obowiązków państwa był on urzędnikiem publicznym.

Poza przyjmowaniem i spisywaniem aktów prowadzili notariusze repertoria czynności notarialnych, które zawierały między innymi numer aktu, nazwiska stron i krótkie streszczenie.

Obowiązek wyznaczenia notariusza, zwanego też pisarzem aktowym spoczywał na prezesie trybunału cywilnego.

Organizacja i kompetencje notariatu oparte na wzorach francuskich utrzymane zostały także w Królestwie Polskim. Wprowadzone zmiany w przypadku notariatu powiatowego z roku 1825 zlikwidowały urzędy notariuszy powiatowych wprowadzając w ich miejsce rejentów okręgowych dla właściwego okręgu sądu pokoju¹⁵.

Zmiany przyniosło wprowadzenie w Królestwie w roku 1876 rosyjskiej ustawy notarialnej z 1866 roku.

Akta sporządzane w kancelariach notarialnych były układane chronologicznie, numerowane i oprawiane w tomy, niekiedy kilkudziesięciocentymetrowej grubości. Po opisaniu przez rejenta wraz z pomocami ewidencyjnymi¹⁶przekazywane były do wydziału hipotecznego. Ogółem zbiory ksiąg, repertoriów i skorowidzów notarialnych liczą 1536 jednostek o rozmiarach około 90 metrów bieżących. Zostały wytworzone przez 46 kancelarii notarialnych, w tym 22 dla okręgu sądowego mławskiego, 14 ciechanowskiego¹⁷, 7 działdowsko-lidzbarskiego, 2 przasnyskiego i 1 płońskiego oraz przez Państwowe Biuro Notarialne w Mławie¹⁸. Chronologicznie pochodzą z lat 1809 - 1992.

Zawartość źródłowa akt notarialnych wynika z zadań notariuszy, do których należały umowy stanowiące najobszerniejszy i najbardziej różnorodny dział. Najbardziej rozpowszechnionym typem umów są umowy kupna-sprzedaży.Dotyczą w głównej mierze drobnej i średniej własności ziemskiej. Wielka własność ziemska na omawianym obszarze w zasadzie nie występowała. Ponadto transakcje dotyczące dóbr ziemskich sporządzane były w kancelariach w Płocku i Warszawie. Kwestia ta występuje także w przypadku umowy zawarcia spółki, na dowód czego przytoczyć można akta spółek do budowy cukrowni w Ciechanowie, Glinojecku i Krasnosielcu, które zawarte zostały w Warszawie. W kopiach¹⁹znajdują się w zbiorach dokumentów do ksiąg hipotecznych majątków ziemskich Szczurzyn, Glinojeck i Krasnosielc. Więcej jednak informacji o ich zawartości będzie w części omawiającej księgi i akta hipoteczne. Natomiast wracając do prezentacji umów kupna-sprzedaży wymienić jeszcze wypada regulujące stosunki własnościowe w miastach dotyczące domów, sklepów i warsztatów rzemieślniczych.

Duża ilość to umowy dzierżawy czyli przeniesienia prawa własności, głównie nieruchomości, przy których dokonywano sporządzenia opisu, oszacowania i inwentarza substancji majątkowej stanowiącej przedmiot transakcji. Inwentarze zawierają pełny i szczegółowy opis składników majątkowych osoby fizycznej lub prawnej z uwzględnieniem otaksowania każdego elementu oraz zestawieniem aktywów i pasywów. Inwentarze sporządzano też przy działach spadku lub licytacjach.

Dość szczególnym typem inwentarzy są tzw. inwentarze pośmiertne sporządzane wówczas, kiedy zmarły właściciel pozostawił nieletnie dzieci, dla których należało zestawić urzędowo majątek jaki posiadał. W imieniu nieletnich spadkobierców występowali opiekunowie prawni, którzy domagali się dokonania spisu. Byli oni wyznaczani przez radę familijną w trakcie posiedzeń odbywanych w sądzie pokoju. Zostawali nimi na ogół pozostali z żyjących rodziców. Odstępstwa od tej zasady były sporadyczne np. w przypadku powtórnego małżeństwa. Spisania inwentarza domagali się również uprawnieni sukcesorzy, szczególnie gdy zmarły był bezdzietny, dzierżawcy dóbr obejmowanej w dzierżawę masy majątkowej lub na pisemne polecenie władz skarbowych.

Okoliczności dojścia do skutku inwentarza zawiera klauzula początkowa z informacją o miejscu i czasie wykonania czynności przez pisarza aktowego lub notariusza. Potem następuje wymienienie stron czynności prawnej, do których należeli: opiekunowie prawni nieletnich, sukcesorzy i dzierżawcy jako domagający się spisania inwentarza, biegły przysięgły taksator oraz asystujący do podawania składników masy majątkowej — ruchomości.

Sporządzane były inwentarze według schematu ukształtowanego w wiekach poprzednich²⁰. Wszelkie zmiany wynikały z wprowadzenia nowych elementów jak np. dokładne wymiary budynków folwarcznych i chłopskich.

Na podstawie znanych inwentarzy ustalono typowy schemat opisu, który specyfikuje poszczególne składniki majątkowe w następującej kolejności:

• aktywa czyli gotowe i wypożyczone pieniądze,
• nieruchomości i opis budowli,
• inwentarz żywy,
• sprzęty i narzędzia gospodarskie,
• urządzenia wnętrza domu — meble,
• sprzęty domowe, naczynia i przybory kuchenne,
• pościel, bielizna, ubiory i stroje,
• produkcja zbożowa, opis pól i zasiewów,
• klejnoty i drogie kamienie, broń i biblioteki,
• pasywa czyli długi oraz rekapitulacja.

W tekstach inwentarzy wymienione powyżej części składowe noszą nazwę tytułów i posiadają oznaczenie kolejnymi cyframi rzymskimi. Objętość jest uzależniona od ilości masy majątkowej stanowiącej przedmiot spisu i od rodzaju inwentarza. Najpełniejsze są inwentarze związane z opieką nad nieletnimi spadkobiercami. Obejmują bowiem cały majątek nieruchomy i ruchomy. Nieco odmiennie jest w przypadku sporów pomiędzy sukcesorami, kiedy spisaniu podlegała wyłącznie sporna część majątku. Ponadto w kontraktach dzierżawy opisywano tylko część majątku podlegającą przekazaniu w dzierżawę. Nie zawierają też otaksowania składników majątkowych i spisu ruchomości. Charakteryzują się większą szczegółowością opisów. Doskonale ilustruje ten typ inwentarz sporządzony w roku 1818 do kontraktu dzierżawy Starostwa Mławskiego przez Faustyna Kijowskiego, byłego kapitana wojsk polskich od Tekli z Kisielnickich Kociszewskiej²¹. Składa się z opisu domu mieszkalnego, zabudowań gospodarskich jak stajnia, stodoła, spichrz oraz gorzelni.

Najmniejszy objętościowo, ponieważ zawierający tylko jeden tytuł tzn. aktywa z dokumentów pochodzi z roku 1823, sporządzony po zmarłej bezdzietnie Apolonii Bober. Natomiast najbardziej obszerny jest spisany w roku 1809 inwentarz pozostałości po Józefie Bońkowskim²². Spisany jest na 140 stronach, liczy 20 tytułów uzupełnionych kilkoma załącznikami. Księga, w której jest zapisany częściowo została nadpalona na obrzeżach, co czyni jego fragmenty nieczytelnymi. Niemniej jednak wręcz drobiazgowa szczegółowość znakomicie odzwierciedla stosunki społeczno-gospodarcze na wsi przełomu XVIII i XIX wieku.

Na pewno swoją specyfikę posiadają inwentarze „żydowskie" np. sporządzony po śmierci Cyrli z Salomonów Krysiek, w którym odnajdujemy takie oto „ruchomości": kanel perłami wysadzany, kanel drugi łańcuszkiem drogim obszyty z medalikiem złotym, binda z pereł, pereł sznurków pięć, korali sznurek i medal, galon złoty z frędzelkami itd. uzupełnione o złote pieniądze.

W innym inwentarzu z tego samego roku po kupcu z Bieżunia Lewkowiczu występuje w pierwszym tytule opis nieruchomości, w drugim jest srebro, miedź, cyna, mosiądz i fajans oraz sprzęty domowe, bielizna, pościel i książki żydowskie. Równie interesujący choć odmienny od poprzednich jest spis po Mośku Josku Koszerewiczu z Radzanowa. Posiadał on bowiem gorzelnię, stąd unikalny opis tejże i wyszczególnienie statków czyli narzędzi gorzelnych, zboża jako surowca do produkcji cennego wyrobu oraz zapasów spirytusu i wódki. A było tego niebagatelne ilości; spirytusu garcy 369 gradu dziewiątego, wódki ordynaryjnej garcy 40, 60 garcy spirytusu w gorzelni będącego w robocie próby dziewiątej, spirytus w kramicy 130 garców. Wymienione są również zapasy sukna w tytule liczącym 25 pozycji, przy czym brak jest uzasadnienia dla zgromadzenia tak dużych ilości materiałów.

W inwentarzach „żydowskich" zwraca uwagę całkowity brak narzędzi oraz nasycenie wyrobów luksusowych i ozdób.

Odrębne cechy wykazują spisy pozostałości zmarłych kobiet. Charakteryzują się, bowiem szczegółowymi opisami strojów, ubiorów, bielizny, pościeli i jak w powyżej omówionych inwentarzach „żydowskich" wyrobów luksusowych czy też ozdób. Ilustruje to inwentarz z roku 1823 po Mariannie Dębskiej z Nieradowa, zeszłej bezpotomnie. Składa się z siedmiu tytułów specyfikujących sumy hipotekowane w wysokości siedemset tysięcy, garderobę, pościel, bieliznę, sprzęty domowe i gospodarskie, obrazy, bibliotekę składającą się z 29 pozycji, głównie w języku francuskim o treści religijnej i historycznej. Tytuły piąty i szósty zawierają opisy srebra i klejnotów, porcelany, fajansu i szkła.

W rejestrze sprzętów domowych po Elżbiecie Katarzynie Bekerowej z Sierpca spotykamy zwierciadło stare, obrazki malowane na szkle, zegar ścienny z kółkiem mosiężnym i cyferblatem drewnianym. Natomiast w ruchomościach po Franciszce Szczepkowskiej występują krosna do robienia płótna.

Ten bardzo pobieżny przegląd typów inwentarzy występujących w aktach notarialnych dowodzi w sposób oczywisty ich przydatność do badań historycznych, szczególnie stosunków społeczno-gospodarczych na wsi i w mieście. Natomiast wyjątkowo duża jest ich rola jako źródło do badań historii kultury materialnej poprzez opisy narzędzi rolniczych i gospodarskich, sprzętów domowych, kostiumów czy też wyrobów luksusowych.

Narzędzia rolnicze, jako najwięcej mówiący, a jednocześnie najbardziej zmienny element sił wytwórczych są szczególnie wdzięcznym obiektem dla badacza historii kultury materialnej. Występując w inwentarzach bardzo licznie, pozwalają zorientować się w ich rodzajach, jakości, stopniu rozwoju i rozpowszechnienia. Najczęściej spotykany zestaw narzędzi rolniczych składa się: z pługa, radła, kosy, płużycy, lemiesza, lady z rzezakiem i stalnicą (sieczkarnia), radlicy.

W XIX-wiecznych inwentarzach występują narzędzia pod określeniem „sprzęty gospodarskie", które obejmują także narzędzia używane w gospodarstwie domowym. Tak jest np. we wspomnianym już inwentarzu z roku 1809 po Józefie Bońkowskim z Kuczborka czy odnoszącym się do majątku Brudnice po Janie Szydłowskim.

Sprzęty gospodarskie ujęte w odrębny tytuł występują tylko w spisach dóbr ziemskich. Natomiast w przypadku gospodarstw wiejskich znajdują się na ogół w spisach ruchomości, gdzie oprócz wymienionych wyżej składników majątkowych są jeszcze: garderoba, bielizna, pościel, meble, obrazy a niekiedy nawet inwentarz żywy. Oznacza to konieczność wyszukania ich w rejestrze rzeczy ruchomych liczącym nawet ponad sto pozycji.

Wykaz narzędzi może być lakoniczny i schematyczny jak np. spis nieruchomości po Marianie Mont z 1826 roku, który wymienia tylko płużycę, bronę starą, irzmo, sierp i grapę. Kiedy indziej możemy poznać znacznie więcej szczegółów odnośnie używanych narzędzi rolniczych. Przykładem takiego wzbogaconego spisu jest pochodzący z 1823 roku po Janie Niesiołowskim, w którym występują: pług z coftą żelazną, waga z kołkami i żelazami, płużyc dwie bez żelaz, jedna stara druga nowa, waga z okuciem żelaznym, lada z rzezakiem starym i stalnicą, widły stare z narogami i skrzybaczką od gnoju, kosy trawne dwie już nieużyteczne i pierścień jeden.

Jednak najbardziej rozszerzony wykaz, obejmujący zarówno narzędzia rolnicze, ogrodnicze jako też kowalskie i ciesielskie, odnajdujemy w inwentarzu Józefa Bońkowskiego z 1809 roku, który wymienia takie oto „statki ciesielskie": piła jedna, świder tyblowy, świder do wiązania koźliny, klamra, topór. Następnie „statki kowalskie": kowadło, szrubztag, szparag, szynalnica. Wśród „statków folwarcznych" występują: warsztaty do robienia płótna trzy, szparlet, wijaki, krosienka do robienia nici do krosien, kołek do przędzenia, szczotka do czesania lnu, wagi do ważenia zgrzebów.

Głównym zajęciem mieszkańców wsi w XIX wieku była gospodarka oparta o folwark, który jednak posiadał pewne elementy rzemiosła. Niektóre narzędzia i urządzenia służyły do wyrobu produktów przemysłowych i rzemieślniczych, ale na wewnętrzny, domowy użytek. Pokaźną porcję informacji o stosowanych wówczas narzędziach rzemieślniczych posiada księga notariusza Juliana Smolińskiego z 1823 roku, gdzie znaleźć można wykazy statków tokarskich, kowalskich, stolarskich, kołodziejskich, gorzelanych i tkackich. I tak statki kowalskie wymienia spis po Bogumile Skalskiej, a mianowicie: kowadło, miech kowalski, młotków dużych dwa, młotków mniejszych 14, szrubztak, dłuto żelazne, statki do koni kucia, olśnik, klucz z zaszką, kliszczów dwoje dużych, kliszczów mniejszych 4 i alszpis do ognia, kamień duży, kamień drugi mniejszy z kolbą, obusnica.

Wymienione powyżej fragmenty, czy raczej cytaty z kilku inwentarzy, dzięki swojej drobiazgowości stanowią cenne uzupełnienie materiałów ikonograficznych lub jeszcze rzadziej występujących narzędzi oryginalnych. Nie ulega jednak wątpliwości, że do pełnego opracowania problematyki narzędzi, omawiane inwentarze mogą służyć, jako jedno z wielu źródeł, z wymienioną już ikonografią, literaturą rolniczą, prasą i zachowanymi egzemplarzami oryginalnymi. Natomiast badania prowadzone w dłuższym przedziale czasu mogą być wykorzystane do oceny postępu technicznego w zakresie narzędzi i urządzeń do produkcji rolnej. Na pewno stanowią odzwierciedlenie wyposażenia poszczególnych kategorii gospodarstw w podstawowe narzędzia. Poza tym wystepując w odpowiednim kontekście społeczno-gospodarczym, ich ilość i jakość określa aktualną sytuację gospodarczą i sposób uprawy roli.

Okres po rozbiorach charakteryzował się na wsi dość intensywnymi przeobrażeniami gospodarki, które wyrażały się między innymi zwiększeniem pogłowia zwierząt gospodarskich trzykrotnie w skali całego Królestwa. Przeciętna waga wzrosła w dziewiętnastym wieku około dwukrotnie. Pośród badanych inwentarzy dominującym typem są właśnie rejestry majątków wiejskich dokumentujących obraz stosunków wiejsko-folwarcznych.

Stałą ich pozycją jest inwentarz żywy obejmujący bydło, trzodę chlewną owce i drób. Podobnie jak spisy narzędzi, są albo krótkie i schematyczne jak np. po Teresie Smoleńskiej z 1823 roku, który wymienia rodzaj (krowa, jałowica, prosiak, gęsi) oraz ilość i wartość.

Natomiast bardziej obszerne i szczegółowe spisy inwentarzy żywych występują w wykazie po Stanisławie Szwejkowskim ze Żmijewa, a mianowicie: koń kary lat 4, klacz kara siara ślepa zupełnie, wół graniasty stary, wolec lat pięć płowy, świni rodnych dwie, wieprz roczniak, prosiąt siedem. Jeszcze bardziej drobiazgowe opisy występują w innym inwentarzu z 1823 roku po Teresie Olszewskiej: klacz siwa bez odmiany lat 20 kulawa na przednią nogę, koń kasztanowaty lat 10 stary z gwiazdką na łbie. Tytuł XV inwentarza Józefa Bońkowskiego z Kuczborka specyfikuje konie i inne bydło w następujących ilościach; konie 29 sztuk, bydło 40 i siedem krów przez włościan w załóg oddane, wołów dworskich i włościańskich 17, owiec 76, świń 4 l. Tak szczegółowa specyfikacja bydła i trzody chlewnej ilustruje obraz hodowli, składu obory i przychówku. Powszechne jest już wówczas oszacowanie inwentarza żywego. Warto też zaznaczyć, że te pozwalają nie tylko uzyskać dane o samej hodowli, ale w powiązaniu z uprawą roli wraz z danymi z innych gałęzi gospodarki, pozwalają w miarę dokładnie określić charakter samej gospodarki, jej profil i rozmiary.

Takim elementem dodatkowym i uzupełniającym jest z całą pewnością produkcja zbożowa oraz opisy pól i zasiewów. Aczkolwiek wielkość produkcji zbożowej interesuje głównie badaczy historii gospodarczej, to jednak ścisły związek ze stosowaną techniką uprawy, możliwościami handlowymi i konsumpcją zobowiązuje do wskazania inwentarzy, jako źródła do badań historii kultury materialnej. W XIX wieku spisom podlegały wszelkie zapasy zboża łącznie z aktualnymi zasiewami i to zarówno zboże znajdujące się w stodole, spichrzach czy komorach.

W praktyce jednak niewiele spisów posiada wyszczególnienie zapasów zboża i opisy pola z zasiewami. W sposób szczególny ich brak widoczny jest w inwentarzach pośmiertnych sporządzonych z tytułu opieki nad małoletnimi spadkobiercami. Natomiast występują w uczynionych na wypadek sporów między sukcesorami albo w spisie masy majątkowej dóbr ziemskich, np. wielokrotnie już wspomnianym po Józefie Bońkowskim. W tytule XVI wymienione, jako przewidziane do sprzedaży z intrat gotowe ziarno żyta, pszenicy ozimej, jęczmienia, owsa, gryki, prosa i rzepnicy. Zapasy zbóż wymienia również inwentarz po Stanisławie Szwejkowskim ze Żmijewa, a odpowiedni jego fragment brzmi następująco: żyta w ziarnie korcy osiem, w szopie żyta kop 22, jęczmienia w ziarnie korcy 6, owsa w ziarnie korcy 13.

Bardzo drobiazgowe opisy obsiewów pól odnajdujemy w inwentarzach sporządzonych do kontraktu dzierżawy. Ilustrację stanowić tutaj może inwentarz Starostwa Mławskiego z roku 1818, w którym czytamy: „obsiew pól - kartofli w polu pod grudzią jest lich nieopielonych 18 długie prętów 21 i łokci 2, szerokość zaś tych lich 18-tu jest prętów 7 łokci 3, zasiewów żyta - folwark cały w klinie pomiędzy ścieżką do Otoczni idącą z jednej a z drugiej strony z dróżką do brodu ku Modle idącą, aż do paśnika jest żytem obsiany, przy drodze do Otoczni idącej po lewej stronie ku kirkutowi jest żytem zasiana wzdłuż prętów 79 a w szerz prętów 12”. Niceo odmienny rodzaj informacji do tego zagadnienia zawiera inwentarz z roku 1823 dotyczący dzierżawy majątku Rzezawy do dziedzica Macieja Mostowskiego należące, o czym świadczy ten fragment: „opisanie obsiewów pola - za grodzią rzepnicy ozimków 16 zasianej, folwarki żytem zupełnie są obsiane, na których urodzaje w różnym stanie znajdują się, na folwarku klinem schodzącym grochu zasianego zagonów 34 w jednym miejscu stacim jednym a w drugim dwojgiem stacy ciągnącym się, co się zaś tyczy półwłóczków chłopskich do obszaru dworskiego należących się z tych pięć wcale odłogami zostawione, 4 zaś przez przysiewników obsiane".

Jak widać opisy pól i zasiewów pozwalają zorientować się w rozkładzie gruntów, a co za tym idzie dostarczają dane odnośnie wielkości gruntów folwarcznych łącznie z ugorami i nieużytkami. Przede wszystkim jednak zawierają informacje odnośnie samej produkcji roślinnej, jednak bez rozmiarów spożycia.

Poza informacjami dotyczącymi społeczno-technicznej strony produkcji, zawierają inwentarze również obfite materiały odnośnie konsumpcji dóbr materialnych. Obrazują, bowiem sposób zaspokajania typowych potrzeb w zakresie mieszkania, ubioru czy kultury. Znajdujemy, więc materiały dotyczące budownictwa, mebli, sprzętów i urządzeń domowych, naczyń i wyposażenia kuchni. Występują także ubiory i stroje, wyroby luksusowe, klejnoty i ozdoby, broń, niekiedy biblioteki i obrazy.

Bardzo rozwinięte i rozbudowane opisy zabudowań zawierają szczegółowe dane odnośnie ich rodzaju, rozmiarów, stanu zachowania, użytych materiałów budowlanych i szczegółów konstrukcyjnych, uszkodzeń.

Akta notarialne posiadają drobiazgowe informacje o zabudowaniach dworskich, folwarcznych i chłopskich. Opisy dworu zawierają dane dotyczące samego budynku, jego stanu zachowania, drzwi, klamek, zawiasów, skobli. Niekiedy spotkać można dokładne wyszczególnienie wad, zniszczeń, ubytków w ścianach, suficie czy dachu. Poznajemy skład pomieszczeń domu mieszkalnego jak również ich rozmieszczenie, położenie okien, rodzaj i stan posadzki, kominów i pieca. Dla ilustracji zacytuję fragment opisu dworu w Kuczborku „ dwór w węgieł z drzewa budowany, dachówko okryty o trzech kominach murowanych, ganek od dziedzińca (rozmiary 13x7, 5x9) wchodząc zawiera jedne podwójne drzwi pobite gwoździami filtrowane, zamek duży z kluczem z handhabami [...], wchodząc w przedpokój drzwi podwójne na zawiasach [...], okno o 6 szybach stąd wchodząc na górę jedne podwójne drzwi po prawej stronie pokój stołowy [...], jedne drzwi pojedyncze do pokoju bawiennego |...] I piec biały moskiewsky ze drzwiczkamy żelaznemy”. Więcej danych o rozmiarach i sianie budowli znajdujemy w inwentarzu po Stanisławie Szwejkowskim: dom mieszkalny w węgieł budowany zupełnie długości 9, szerokości 26, wysokości 9 stop obejmującej dachem słomianym pokryty, na jednej stronie dach dobry, na drugiej zaś zupełnie stary, szczyty z kawałków tarcic spróchniałych, kumin na stożynach budowany [...]. Zawierają też inwentarze opisy zabudowali wiejskich chałup z podaniem nazwiska mieszkańca i jego profesji (nie zawsze), zabudowań gospodarczych jak np. stodoły, stajnie, szopy. Godne najwyższej uwagi, szczególnie dla badaczy historii kultury materialnej, są opisy młynów, kuźni, gorzelni, karczmy z wyszczególnieniem ich wyposażenia.

Interesujące materiały znajdują się w spisach urządzenia wnętrz domów oraz ich wyposażenia, pośród których szczególnie bogate są opisy wyposażenia wnętrza dworów. Dowodzi tego wielokrotnie już cytowany inwentarz Józefa Bońkowskicgo, gdzie w tytule dwunastym wymienione są meble i sprzęty domowe, w ósmym i dziewiątym porcelana, fajans i szkło, w dziesiątym cyna, metal, mosiądz, blacha i żelazo. W spisie mebli i innych sprzętów domowych poza komodami, biurkami, stolami, szafami, krzesłami i lustrami są też portrety, landszafty i obrazy, w tym portrety rodzinne i obrazy olejne, łącznic 57 sztuk.

Ponadto wyszczególnione są sprzęty domowe jak naczynia i przybory kuchenne i pozostałe artykuły powszechnego użytku w rodzaju rondli, czerpaków, moździerzy cukiernic, tac, talerzy itp.

To między innymi na tej podstawie można określić przynależność właściciela do warstw społecznych. Bowiem występowanie w spisie naczyń cynowych i miedzianych oznacza przynależność do warstwy średniozamożnej, gdyż biedota używała naczyń glinianych i drewnianych.

Elementami inwentarzy pozwalającymi dokonać szerszej analizy konsumpcji dóbr są spisy ubiorów, strojów, pościeli i bielizny. Podobnie jak w przypadku naczyń świadczą o społecznej przynależności i zasobności określonych grup ludzi. Poza tym określają, jakość i rodzaj materiału, barwy, ozdoby np. „kontusz sukienny oliwkowy atłasem różowym na przodkach podszyły z żupanem tekiegoż atłasu stare poplamione" lub ten określający miejsce produkcji „pas jedwabny o czterech kolorach fabryki Warszawy mocno używany". W inwentarzach żydowskich znajdują się informacje dotyczące towarów włókienniczych i futrzarskich oraz handlu nimi (w tytule nazwanym „zapasy sukna").

Charakterystyka inwentarzy byłaby jednak niekompletna bez wzmianki o występujących stosunkowo nielicznie wykazach klejnotów, wyrobów luksusowych, broni i bibliotek.

Przekazują jakby bezpośrednią informację o przynależności społecznej i zamożności domu szlacheckiego czy mieszczańskiego. Dość powszechne występowanie klejnotów podkreślono juz podczas omawiania inwentarzy żydowskich.

Podobnie jak przedmioty luksusowe, niewiele spisów specyfikuje broń, ale też jej znaczenie w owym czasie uległo zmianie. Nie świadczy już o gotowości wojennej jej posiadacza. Posiada raczej charakter dekoracyjny i pamiątki rodzinnej. Inwentarz po Józefie Bońkowskim w tytule osiemnastym wymienia między innymi: dwie fuzje, trzy karabiny, dwie szable, z których jedna w srebro oprawna oraz pałasz i kordelas. Ponadto nierzadko w spisach sprzętów gospodarskich i domowych występują szable lub karabiny z określeniem stare i zdezelowane.

W spisach bibliotek zwraca uwagę niewielka ilość książek w języku polskim. Natomiast z obcojęzycznych dominują łacińskie i w mniejszym stopniu francuskie i niemieckie. Tematycznie dotyczą takich dziedzin jak religia, prawo, historia, pamiętnikarstwo, podręczniki szkolne i akademickie. Dość często w wykazach ruchomości wyłowić można pozycję „książki" czy „biblioteka" z podaniem ilości i wartości. Często jest wymieniana książka do nabożeństwa lub „Żywot Pana Jezusa".

Jest jeszcze grupa inwentarzy, głównie dóbr szlacheckich, specyfikująca wypożyczone długi i inne pretensje, papiery i pasywa. Są ogromnie przydatne do badań historii społeczno-gospodarczej, stosunków kredytowych, organizacji i funkcjonowania dworu oraz folwarku.

Przedstawiony powyżej, być może nieco zbyt obszerny wywód odnośnie inwentarzy występujących w aktach notarialnych, ma na celu zwrócenie uwagi na ich przydatność do badań historycznych, Opisy zawarte w inwentarzach posiadają określenie miejsca i czasu można powiązać z określoną warstwą ludności wiejskiej lub miejskiej. Ponadto ich szczegółowa analiza dowodzi jak ogromną wartość do różnego rodzaju badań posiadają same akta notarialne.

Licznie również występują w księgach aktów notarialnych protokoły licytacji, zawierające oprócz powtórzenia treści inwentarza opis przebiegu sprzedaży licytacyjnej i uzyskaną cenę. W ten sposób pozostają w bardzo ścisłym związku z całą grupą inwentarzy.

Dość często występującym rodzajem umów są intercyzy przedślubne, czyli umowy przedmałżeńskie regulujące stosunki majątkowe przyszłych małżonków w zakresie wspólności ewentualnie rozdziału posiadanego i przyszłego, uzyskanego podczas trwania małżeństwa majątku. Bywa, iż do aktów tych dołącza się szczegółowe wykazy wnoszonych przez strony afektów.

Dyspozycje o charakterze rodzinno-majątkowym zawierają również testamenty. Czasami rozporządzenia testatora były tak szczegółowe, iż pokrywały się z treścią inwentarza masy spadkowej. Poza tym testamenty podobnie jak intercyzy mają zastosowanie do prowadzenia różnorodnych badań historycznych. W każdym razie są typem źródeł, które nie sposób pominąć w badaniach nad historią kultury materialnej, historii stosunków gospodarczych i oczywiście w badaniach genealogicznych.

Masowo występują w aktach notarialnych dokumenty o charakterze zobowiązań finansowych. Należą do nich np. obligi sporządzane, jako akta do transakcji zasadniczej, którymi mogły być umowy kupna, sprzedaży, dzierżawy, pożyczki lub należności za wykonaną pracę. Stanowią one cenne źródło do badania działalności pośredników, kupców, lichwiarzy, bankierów i przemysłowców. Do grupy tej należą również protesty weksli²³świadczące o stopniu zadłużenia określonych klas społecznych. Ciekawy materiał stanowią niekiedy plenipotencje jak np. udzielona przez donatariusza mławskiego Krzysztofa Nansouty dla Franciszka Stryjeńskiego prefekta powiatu mławskiego czy dla Pawła Smoleńskiego od ziemian powiatu ciechanowskiego do reprezentowania ich interesów w Banku Włościańskim w Warszawie. Ciekawostką są podpisy wszystkich właścicieli ziemskich z Hr. Hr. Krasińskim i Kicińskim. Warto wspomnieć o występujących w charakterze załączników dziennikach urzędowych guberni płockiej lub planach, szczególnie przy aktach regulujących spory graniczne.

Księgi i akta hipoteczne

Początki instytucji ksiąg wieczystych (hipotecznych) sięgają średniowiecza. Znaczenie tych ksiąg w owym czasie polegało na tym, że w pewnych przypadkach nabycie własności i innych praw było uzależnione od zapisu w księdze, w tym przypadku sądowej. Uchwalona w 1588 roku konstytucja „o ważności zapisów" ustanowiła pierwszeństwo na rzecz wierzyciela pożyczającego kapitał na dobra nieruchome.

Termin księgi hipoteczne wiąże się z rozwojem kapitalizmu, kiedy podstawowym celem księgi wieczystej były potrzeby zaciągnięcia kredytu i zapewnienia rękojmi wiary publicznej, stanowiącej bezpieczeństwo prawne nie tylko kredytu hipotecznego, ale też innych transakcji dotyczących nieruchomości, Toteż zasadnicze zmiany prawa hipotecznego przyniósł okres końca wieku XVIII i wiek XIX. Na terenie północnego Mazowsza z dniem 9 listopada 1795 roku wprowadzona została pruska ordynacja hipoteczna, która w Prusach obowiązywała od 1784 roku²⁴. Hipoteka pruska zaprowadziła oddzielne księgi hipoteczne dla każdej nieruchomości w mieście i dla każdych dóbr nieruchomych.

Na obszarach, które wskutek traktatu zawartego w Tylży weszły w skład utworzonego w 1807 roku Księstwa Warszawskiego, jako obowiązujące prawo przyjęto Kodeks Napoleona (art. 69 Konstytucji Księstwa nadanej 22 lipca 1807 roku)²⁵. Francuskie prawo hipoteczne wprowadziło zmiany np. pierwszeństwo dla pewnych roszczeń i osób oraz rodzaje hipotek: tajną, sądową i prawną. Ponadto nie prowadziła oddzielnych ksiąg dla poszczególnych nieruchomości i dóbr. Wpisów dokonywano w księgach przeznaczonych dla wszystkich nieruchomości²⁶.

Przekonanie o wadliwości hipoteki francuskiej doprowadziło do opracowania i przyjęcia przez Sejm w dniu 14/26 kwietnia 1818roku „prawa o ustaleniu dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach"²⁷. Nowe prawo dotyczyło tylko dóbr nieruchomych i nieruchomości miejskich położonych w miastach trybunalskich. Dopiero późniejsza ustawa „Prawo o przywilejach i hipotekach" z dnia 1/13 czerwca 1825 roku²⁸dopuszczała zaprowadzenie hipoteki dla posiadłości wiejskich mniejszej wartości i nieruchomości miejskich położonych w miastach powiatowych i innych oprócz gubernialnych. Tak ukształtowany system prawa hipotecznego ustanowił hipotekę gubernialną prowadzoną przy Trybunale Cywilnym²⁹a powiatową przy sądach pokoju w Mławie i Płońsku, a w Ciechanowie od roku 1876. Przywrócono zasadę zakładania oddzielnej księgi dla każdej nieruchomości. Różnica pomiędzy hipotekami polegała na tym, że gubernialna była obowiązkowa, a powiatowa zależnie od woli zainteresowanego właściciela. Ponadto o ile gubernialna obowiązkowo składała się z trzech części (wykaz hipoteczny, księga umów i zbiór dokumentów) w powiatowej ustanowiono zakładanie poszytów, nice ksiąg, w układzie: wykaz hipoteczny i sumariusz aktów, następnie w miarę sporządzanych czynności doszywanie akt i wciąganie do sumariusza.

Tak ukształtowany system prawa hipotecznego przetrwał do 1947 roku do wprowadzenia w życie dekretu z dnia 11 października 1946 roku „Prawo o księgach wieczystych"³⁰.

Cały zbiór hipoteczny archiwum składa się w zasadzie z dwóch części ujętych w zespołach:

1. Hipoteka powiatów ciechanowskiego i mławskiego,
2. Akta hipoteczne i gruntowe powiatu Działdowo,

Natomiast hipoteka gubernialna (okręgowa) dla dóbr ziemskich objętych jurysdykcją Sądu Okręgowego w Mławie, przeniesiona została z Płocka do Mławy na przełomie lat 1936/37. Stało się tak z inicjatywy władz samorządowych miasta Mławy, które zobowiązały się stworzyć warunki przez zapewnienie lokalu i przewiezienie akt na własny koszt. Umieszczono archiwum hipoteczne w nowej kamienicy przy ul. Stary Rynek 4, własność Karola Baranowskiego. Koszty umowy najmu obciążały budżet miasta. Lokal hipoteki z kancelariami dla trzech rejentów znajdował się na parterze, a archiwum w suterenie³². Podczas okupacji hitlerowskiej Niemcy otoczyli szczególną ochroną akta hipoteczne. Zatrudnili do ich prowadzenia byłego pracownika hipoteki mławskiej Pana Józefa Witkowskiego. Był jedynym zatrudnionym Polakiem w ówczesnym sądownictwie mławskim³³.Tym niemniej straty wojenne w hipotece mławskiej są ogromne. Z 1893 hipotek, w tym tylko dla miasta 779, ocalało jedynie 446³⁴. Natomiast pozostałości powojenne hipoteki ciechanowskiej są znacznie większe i wykazują łącznie 1086 hipotek nieruchomości miasta (288) oraz osad włościańskich i części szlacheckich.

Opis zawartości źródłowej poprzedzić należy informacją, iż występujące w zbiorach dokumentów kopie wierzytelne posiadają rangę oryginału. Natomiast wiele z nich z powodu zaginięcia oryginałów pozostaje w zasadzie jedynym egzemplarzem. Tak jest w przypadku wypisów z dawnych ksiąg sądowych ziemskich grodzkich, które występują w znacznej ilości. W hipotece gubernialnej służyły jako dowody stwierdzające prawo własności lub dowodzące roszczenia z tytułu ciężarów i obciążeń majątków objętych regulacją i założeniem księgi wieczystej. Natomiast w hipotece powiatowej występują w aktach, dla których zachowała się hipoteka pruska. Bowiem wprowadzona na terenie powiatów ciechanowskiego i mławskiego w 1797 roku pruska ordynacja hipoteczna nakazywała przedstawienie zapisów dawnych uczynionych w kancelariach ziemskich i grodzkich.

Najstarszy dokument pochodzi z roku 1623 i dotyczy zapisu sumy złotych cztery tysiące przez Jana Młockicgo, stolnika województwa płockiego, dziedzica Młocka i Woli Młockiej na rzecz Klasztoru Ciechanowskiego Reguły Pustelników Świętego Augustyna przy kościele pod wezwaniem Błogosławionej Panny Marii Błogosławionej Rodzicielki z przeznaczeniem na zakup nieruchomości.

Natomiast do najczęściej występujących akt w zbiorach dokumentów należą wyroki sądowe Trybunału Cywilnego, Sądu Apelacyjnego oraz Rządzącego Senatu. Dotyczą zatwierdzenia podziału majątków i nieruchomości po zmarłych właścicielach, wyroki adjudykacyjne zatwierdzające prawo własności dóbr nabytych podczas licytacji, sporów granicznych pomiędzy właścicielami dóbr jak też sporów właścicieli ze Skarbem Królestwa.

W ścisłym związku formalnym pozostają komornicze protokoły zajęcia i spisy inwentarza obciążonych majątków. Znacznie mniej liczne są inwentarze pośmiertne i mieszczańskie. Natomiast ich przydatność do badań historycznych jest ogromna. Dają przede wszystkim obraz stosunków społecznych na wsi, szczególnie folwarcznych. Równie cenne mogą się okazać dla badaczy historii gospodarczej, kultury materialnej czy historii sztuki.

Protokoły zajęcia przez komornika dokonywano na zasadzie nakazu egzekucyjnego na żądanie właściciela obciążonych dóbr. Zawarte w protokołach i wyrokach opisy i inwentarze aresztowanych dóbr przeznaczonych do sprzedaży przymusowej w drodze licytacji, składają się z ogólnego określenia granic i położenia. Następnie opisane są poszczególne części dóbr (wsi) z podaniem aktualnego stanu władania i według podziału na kilkanaście rozdziałów (tytułów), a mianowicie: budowle dworskie i wiejskie, kościół i zabudowania do niego przywiązane, grunta orne (położenie, klasa ziemi, obszar, stan gospodarstwa rolnego), ogrody warzywne i owocowe, łąki, pastwiska, zarośla, lasy, odłogi i place pod zabudowaniami i wszelkie nieużytki. Na końcu opisu każdej części jest zamieszczone zebranie tytułów do ustalenia ogólnej powierzchni. Części dóbr nic podlegające zajęciu były także opisywane. Klauzulę końcową poprzedza zebranie ogólne powierzchni dóbr oraz spis ludności i powinności osad, czynsze płacone z młynów i karczm.

Wiek XIX to okres ustaw reformujących i zmieniających dawne struktury na wsi. Do nich należały między innymi ukazy carskie z 1864 roku o urządzeniu włościan. Na ich podstawie wydzielono grunty na zupełną własność włościan za wynagrodzeniem dla dziedziców. Wzmianki odnośnie wydzielenia zamieszczane były w dziale pierwszym wykazu hipotecznego, a do zbioru dokumentów włączano tabele likwidacyjne poszczególnych wsi, obrachowanie wynagrodzenia likwidacyjnego i procentu od kapitału likwidacyjnego.

Analogiczny tryb obowiązywał w przypadku prac regulacyjnych i urządzeniowych jak scalenie czy parcelacja majątków. Powstałymi w związku z tymi pracami dokumentami są: tabele rzeczywistych właścicieli gruntów, rejestry pomiarowe, wykazy stanu posiadania, oświadczenia uczestników odnośnie projektu scalenia, orzeczenia Okręgowej Komisji Ziemskiej, protokoły oszacowania i klasyfikacji gruntów na obszarze scalenia, rejestry klasyfikacyjne, Dość licznie występują plany i mapy. Przedstawiają dobra ziemskie, folwarki, wsie, osady, place i nieruchomości miejskie oraz lasy. Dotyczą stwierdzenia stanu posiadania, parcelacji dóbr ziemskich, scalenia gruntów, sporów granicznych oraz stanowiących przedmiot kupna-sprzedaży. Jako szczególnie interesujące wymienić należy plany gospodarcze lasów w dobrach Bieżuń, Dębsk, Dziwy, Gościszka, Grudusk i Targonie. Ponadto interesujący materiał zawierają pierworysy pomiaru i urządzenia wsi, plany gruntów wydzielonych pod budowę Kolei Nadwiślańskiej w 1876 roku, plany gruntów zajętych pod stację w Ciechanowie, plany gruntów parafii Zielona należących do probostwa Łopacin, plany gruntów pod budowę koszar w Ciechanowie na tzw. Starczewiźnie.

W aktach hipotecznych nieruchomości miejskich Mławy i Ciechanowa występują plany sytuacyjne przedstawiające zabudowę poszczególnych działek, a kilka obejmuje części miasta Mławy. Łącznic z planami występują rejestry pomiarowe, protokoły opisania granic, kosztorysy budowlane i wykazy detaksacyjne budowli miejskich.

Ogłoszenia i obwieszczenia kancelarii ziemiańskiej i wydziałów hipotecznych w sprawie regulacji hipotek zamieszczane były w dziennikach urzędowych i gazetach. Stąd dość powszechnie spotykamy w zbiorach dokumentów Gazetę Rządową Królestwa Polskiego, Dziennik Powszechny, Dziennik Warszawski, Gazetę Poranną, które w części urzędowej zawierają ogłoszenia spadkowe i hipoteczne oraz zawiadomienia o licytacji i sprzedaży przymusowej z opisami przedmiotu spadku, licytacji czy też sprzedaży. Natomiast Głos Mazowiecki i Korespondent zamieszczały dodatkowo obwieszczenia Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.

Bogate źródło informacji stanowią dzienniki urzędowe województwa i guberni płockiej. Obwieszczenia komornicze o sprzedaży przymusowej dóbr zawierają ich opisy, otwarte spadki to ogłoszenia o wszczęciu postępowania spadkowego. Pozwy edyktalne sądów policji poprawczej dotyczą poszukiwania zbiegów obwinionych o kradzież lub ciężkie przestępstwa kryminalne jak gwałty i zbrodnie. Poza tym zamieszczone są spisy zbiegłych poborowych, listy skazanych na konfiskatę majątków za udział w wystąpieniach przeciw rządowi jak też za złe zamiary wobec tegoż. Interesujące są również obwieszczenia różnych instytucji i urzędów, jak komisarzy obwodowych o licytacjach dochodów kasy ekonomicznej miast, rządu gubernialnego w sprawie dzierżawy dóbr rządowych, urzędów skarbowych w kwestii doniesienia na defraudantów, magistratów miejskich o dzierżawach i przetargach na budowę i remont obiektów, utrzymanie narzędzi i sprzęta strażackiego, na dostawę opału dla wojska.

Dużo miejsca w zbiorach dokumentów do ksiąg hipotecznych zajmują wypisy i odpisy metryk i akt stanu cywilnego. Ponadto w aktach pruskich spotykamy tzw. tablice genealogiczne, którym towarzyszą wywody rodzinne spadkobierców majątków i części szlacheckich. W przypadku badań genealogicznych stanowią te materiały ogromne ułatwienie skupiając dane członków rodziny z określonego przedziału czasu.

Natomiast poświadczone odpisy rejestru handlowego i spółdzielczego pozwalają uzyskać informacje o działalności dawnych firm, spółdzielni, banków, zrzeszeń i stowarzyszeń. Towarzyszą im niekiedy statuty czy protokoły posiedzeń organów samorządowych. Ponadto materiały do tego zagadnienia zawierają akta hipoteczne nieruchomości stanowiących własność instytucji i organizacji jak Mławskie Stowarzyszenie Spożywców, Bank Ziemiański Oddział w Mławie, Spółdzielcza Centrala Handlowo-Rolnicza w Ciechanowie, Spółdzielnia Mleczarska w Grudusku, Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych.

Akta hipoteczne, w szczególności dla nieruchomości miejskich Ciechanowa i Mławy a także byłych miast jak Szreńsk, Radzanów, stanowią przebogate źródło do badań dziejów mniejszości narodowych, głównie Żydów.

Cenny materiał do historii przemysłu znajduje się w księgach i aktach majątków Szczurzyn, Glinojeck i Krasiniec gdzie występują akta odnośnie zawiązania spółek handlowych budowy, urządzenia i prowadzenia fabryk cukru w Ciechanowie, Glinojecku i Krasińcu.

Trudno też nie wspomnieć o dokumentach do badań dziejów znanych rodów i osób, a między innymi Krasińskich z Opinogóry, Mościckich w aktach majątku Klice, Zuzanny Morawskiej z Sokołówka, Bąkowskiej z Gołotczyzny.

Akta procesowe cywilne i karne

Ogólna ilość wszystkich akt procesowych znajdujących się w archiwum wynosi około 16 tysięcy jednostek inwentarzowych. W skład zbioru wchodzą zespoły Sądów Grodzkich w Działdowie, Lidzbarku, Mławie i Płońsku, Sądów Powiatowych w Działdowie, Mławie i Płońsku oraz Sąd Okręgowy w Mławie. Ramy chronologiczne obejmują lata 1945-1975. Oznacza to, iż nie zachowały się jakiekolwiek akta z okresu sprzed 1939 roku zarówno sądów grodzkich jak Sądu Okręgowego w Mławie. Dominują zdecydowanie sprawy cywilne szczególnie z zakresu prawa osobowego dotyczące uznania za zmarłego i stwierdzenia zgonu oraz z zakresu ustalania i odtwarzania treści akt stanu cywilnego. Poza tym rozwody, przysposobienie nieletnich, o ustalenie ojcostwa i alimenty, nadanie nazwiska. Inną dużą grupę stanowią akta z zakresu prawa rzeczowego dotyczące własności nieruchomości, spadków, otwarcia i ogłoszenia testamentów, przywrócenie posiadania nieruchomości i ruchomości. W Sądach Grodzkich Działdowa i Lidzbarka pokaźną grupę stanowią akta spraw o rehabilitację. Dotyczą osób wpisanych na niemieckie listy narodowe, które po zakończeniu wojny występowały o przywrócenie praw obywatelskich polskich. W uzasadnieniu wniosków podawano z reguły przymusowe wpisanie na listę z powodu pochodzenia i traktowania mieszkańców tych terenów jako „Mazurów". Treści związane z II wojną światową i działalnością niemieckich władz okupacyjnych występują w aktach spraw o przywrócenie i wprowadzenie w posiadanie nieruchomości osób pochodzenia żydowskiego ocalałych z Holocaustu lub spadkobierców zamordowanych w obozach koncentracyjnych. Bowiem ich majątki zgodnie z dekretem o mieniu opuszczonym i porzuconym zostały przejęte przez Skarb Państwa. Do okresu wojennego nawiązują też — banalne z pozoru sprawy o zwrot inwentarza żywego czy nieruchomości, w których powód przedstawia określony fragment swoich losów wojennych.

Ogromny materiał do historii wojny i okupacji znajduje się w aktach spraw o uznanie za zmarłego. Wnioski składane były przez najbliższych krewnych, głównie współmałżonków i rodziców osób poległych i zamordowanych w czasie działań wojennych. Dotyczą uczestników Kampanii Wrześniowej w tym także jeńców wojennych zmarłych w obozach na terenie Niemiec, zamordowanych w obozach koncentracyjnych w Oświęcimiu i Stutthof, żołnierzy niemieckich poległych na froncie wschodnim, zabitych podczas Powstania Warszawskiego. Aczkolwiek bardzo sporadycznie dotyczą wydarzeń już powojennych np. zmarł wskutek działania nieznanych sprawców, zabiły podczas ucieczki w lipcu 1945 roku, zamordowany przez „leśnych". Omówienie zawartości tej części byłoby niepełne bez uwagi odnośnie braku całych teczek akt, ich części lub poszczególnych stron po prostu wyrwanych. Ubytki te są bardzo łatwe do wykrycia, ponieważ akta posiadają foliację z informacją na okładce o ilości kart. Świadczy to niezbicie o działalności w sądach różnego rodzaju zbieraczy i kolekcjonerów, ale także zwyczajnych „barbarzyńców archiwalnych”.Braki dotyczą listów, fotografii, kopert pocztowych ze znaczkami. Z części kopert i akt wycięte zostały znaczki powodując ubytki tekstu.

Źródłami wręcz nieocenionymi do badań historii okresu wojny, także późniejszego, socjalistycznej praworządności, są akta spraw karnych Sądu Okręgowego w Mławie z lat 1945 -1950. Dotyczą zmiany narodowości i przywrócenia obywatelstwa polskiego, działania na szkodę narodu polskiego, zaciągnięcia się do służby wojskowej w armii niemieckiej, o współpracę z władzą niemiecką i przynależność do organizacji hitlerowskich, udział w wysiedlaniu ludności polskiej itd.

Natomiast materiały do okresu „praworządności socjalistycznej" są w sprawach o rozpowszechnianie fałszywych wiadomości, przygotowanie do obalenia przemocą ustroju państwa polskiego, zabór mienia opuszczonego i porzuconego.

Pogłębiona charakterystyka akt procesowych w zbiorach archiwum jest nieco utrudniona z braku opracowanych pomocy archiwalnych, w szczególności inwentarza książkowego ze wstępem, czym dysponujemy w przypadku akt notarialnych i hipotecznych. Z tego względu jest to temat do następnego artykułu, ale dopiero po zgromadzeniu materiałów z jednostek sądownictwa z całego terenu działania archiwum.

Przypisy

¹Wprowadzona równocześnie reforma sądownictwa zlikwidowała w tych miastach sądy okręgowe.

²Juliusz Bardach. Bogusław Leśnodorski i Michał Pietrzak. Historia państwa i prawa polskiego.

³Aleksander Kociszewski. Mazowsze w epoce Napoleońskiej, s. 24, Ciechanów 1976.

⁴Aleksander Kociszewski, Mazowsze w epoce Napoleońskiej, s. 36. Ciechanów 1976.

⁵Tamże, str. 34.

⁶Aleksander Kociszewski, Mazowsze w epoce Napoleońskiej, s. 142, Ciechanów 1976.

⁷Ustawodawstwo Polskie z lat 1917-1928. Tom I lata 1917-1920, s. 16.

⁸Władysław Grędziński, Ryszard Juszkiewicz. Z dziejów wymiaru sprawiedliwości w powiecie mławskim, (maszynopis).

⁹Tamże

¹⁰Dz. U. Nr 38, poz. 347 i Dz. U. Nr 54. poz. 496 z 1950 roku.

¹¹Według polskiego słownika archiwalnego jednostka archiwalna (ja) to odrębna fizycznie jednostka materiałów archiwalnych w postaci dokumentu, księgi, poszytu, pliku, teczki, mapy, rysunku, fotografii, a z kolei metr bieżący akt (mb) to ilość akt ustawionych na pólkach na przestrzeni jednego metra.

¹²Różnica w ilości jednostek inwentarzowych i fizycznych jest związana z połączeniem księgi hipotecznej i zbioru dokumentów (może to być kilka tomów) w jednej pozycji inwentarza zespołu.

¹³Dane nie uwzględniają około 1, 5 mb rozsypu.

¹⁴Dorota Malec, Notariat w Polsce w latach 1918-1933, s. 35.

¹⁵Tamże, str. 37.

¹⁶Pomoce ewidencyjne to urządzenia służące do wyszukiwania potrzebnych akt, na które składają się repertoria czynności i skorowidze.

¹⁷Do roku 1876 Ciechanów należał do okręgu przasnyskiego.

¹⁸Akta PBN w Ciechanowie, Płońsku i Działdowie do roku 1979 są przygotowywane do przekazania do archiwum.

¹⁹Odpisy i wypisy występujące w zbiorach dokumentów do ksiąg hipotecznych są równoznaczne oryginałowi, ponieważ ich treść wpisywano do księgi hipotecznej.

²⁰Sporządzanie inwentarzy nie wiąże się z wprowadzeniem instytucji notariatu, lecz pozostaje w ścisłym związku z ustawą z 1576 roku nakładającą obowiązek wciągnięcia zobowiązań wieczystych do ksiąg ziemskich lub grodzkich, które uległy zamknięciu w roku 1795. Są, więc księgi notarialne typem akt sądowych posiadających wiele cech dawnych ksiąg sądowych ziemskich i grodzkich.

²¹Pełny tekst inwentarza zawarty jest w publikacji Źródła historyczne do dziejów Ziemi Mławskiej 1066-1956, s. 61 -65. Mława - Ciechanów. 1998.

²²Opublikowany w Ziemia Zawkrzeńska T. IV. s, 174-214, Mława 2000.

²³Karol Hube, O instytucji hipotecznej w Królestwie Polskim. Wstęp. 11 W-wa 1869.

²⁴Karol Hube, O instytucji hipotecznej w Królestwie Polskim. Rys historyczny prawodawstwa hipotecznego w Królestwie Polskim, s. 35-36, W-wa 1869.

²⁵Wielka Encyklopedia Ilustrowana. T 29-30, s. 641-647, W-wa 1901,

²⁶Dziennik Praw Królestwa Polskiego Tom V Nr 21, s. 293 - 387,

²⁷Dziennik Praw Królestwa Polskiego Tom IX

²⁸Dla omawianego terytorium w Płocku.

²⁹Dziennik Ustaw Nr 57, poz. 320.

³⁰Archiwum Państwowe m.st. Warszawy Oddział w Mławie, zespół „Sąd Pokoju w Mławie", sygn.1.

³¹Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej. Księga protokołów posiedzeń Magistratu miasta Mławy z lat 1936-1938.

³²Władysław Grędziński, Ryszard Juszkiewicz, Z dziejów wymiaru sprawiedliwości w powiecie mławskim (maszynopis).

³³Archiwum Państwowe m.st. Warszawy Oddział w Mławie, Repertorium ksiąg i akt hipotecznych oraz ksiąg aktów notarialnych pozostałych po wojnie 1939-1945.

³⁴Chodzi o akta spraw zapisanych w zachowanych repertoriach.