W XVIII wieku pojawia się koncepcja nazwiska jako identyfikacji prawnej, do tej pory wystarczało człowiekowi samo imię, lub imię i przezwisko. Historycznie rzecz ujmując biorąc przezwisko jest poprzednikiem nazwiska, jest jego nieustabilizowaną prawnie formom. Powstawało w środowisku, w którym dana osoba żyła, posiadało żywe znaczenie realne i było czytelne dla osób się nim posługujących.
Na terenie Nadnoteckim jak i w całej Polsce panował w XVII i XVIII wieku zwyczaj, iż chłopi od miejsca, które zamieszkują biorą przezwisko, jak pisze ksiądz Rontz: Zwyczaj ten (...) zasadza się poniekąd na zwyczajach innych krajów, gdzie częstokroć mężczyzna odbierający dobra macierzyńskie lub żonine, imię familijnę matki lub żony przyjął. (...) Lecz w Polsce ten zwyczaj, że miejsce gospodarzowi daje imię tak powszechny jest, że i tym przezwisko przeszłych gospodarzy dają, którzy miejsce ich osiadają lubo ni matki ni żony z tego miejsca nie mają.
Przezwiska na wsi powtarzały się w tych samych formach. Pojęcie nazwiska jako wyrazu nie mającego w sobie treści, a służącego do dziedzicznego oznaczenia osoby jest ludowi obce. Tradycja rodzinna na wsi jest dość wątła i nazwisko, które obejmowałoby więcej niż 3 pokolenia jest zbędne, gdyż brak jest ciągłości [J. St. Bystroń, Nazwiska polskie, Warszawa 1993, s. 57].
Nadawano nazwiska od miejsca, czy też po poprzednim gospodarzu. Ale spotykamy też nazwiska, które powstały z: ludowej wersji imienia imię Błażej u pospólstwa jest Błoch i stąd wszystkich potomków Błażejów zwano Błochami, od odmienności fizycznej Inny robił manią ręką i nazwano go Manią, ubioru (...)chodził zawsze w jasnych sukniach i nazwano go Jaśniakiem. Powodowało to, iż jedna osoba mogła w ciągu swojego życia mieć kilka różnych nazwisk i tak: od ojca, od matki, od miejsca, z ludzkiego wymysłu.
Rodzaje nazwisk występujących na omawianym terenie:
1. Nazwiska od wykonywanych zawodów: Kowal, Kołodziej, Rybak, Bednarz, Świec, Owczarz, Krawiec,
Wojciech Szybura narodzony 18 April 1750 nazwany Bednarz.
2. Nazwiska od zwierzęce i od roślinne: Koza, Sikora, Kacza, Mucha, Wilk, Mysz, Kurowski, Kotowski, Kawicki, Jeż, Drozd, Byczek, Sowa, Kłos, Buk,
3. Nazwiska odimienne posiadały kilka wariantów:
a) normalne: Jerzy, Kasper, Marek ,
b) zdrobnieniowe: Michałek, Pawlik, Jakubek, Oleś, Kazimirus,
Jakub Mach dla ojca Łukasza nazwany Łuś, Łusik, Kazimierz Panian narodzony 1 Marc 1643 nazwany Kazimirus.
c) zgrubieniowe: Błoch, Piotracha, Janas, Klimek,
Klemens Rydwan nazwany Klimant, Klimek,
4. Nazwiska wtórne (od cech charakteru, cech fizycznych): Cichy, Mania, Czekała, Przybył, Nawrot, Wydarty, Cyska, Gapa, Jakubek,
Jakub Zgrzebka narodzony 19 lipiec 1640, dla małego wzrostu nazwany Jakubek,
5. Przezwiska właściwe z reguły od miejsca pochodzenia, lub zamieszkania: Turek, Mermer, Wydarty, Spławski,
Stanisław Mach, brat jego nazwany Spławski z racji, że pierwszy mieszkał w Spławiu, Szymon Baszta nazwany po miejscu Paczka,
6. Nazwiska po żonie, (mężczyzna „przyżenia” się do jej rodziny) lub jej pierwszym mężu:
Marcin Świec w Smrodyniaku nazwany Wylęgała, żona Regina Wylęgalanka, Jan Białyś, żona Katarzyna Kowalowna z Pęckowa, dla której nazwany był Kowal.
Maryanna Kowalowna narodzona 02 Oktober 1743 mężowie 1) Stanisław Goły 6 January 1768, 2) Andrzej Drejus 16 January 1786,obydwaj nazwani Kowalami.
Mówiąc o zjawisku tzw. „przyżeniania”, się mężczyzn należy wspomnieć o sposobach tworzenia nazwisk kobiet
7. Nazwiska kobiet można podzielić na dwie grupy:
a) panieńskie: tworzone przez odmianę (dodanie końcówki: -owna; - anka, ) nazwiska, lub przezwiska ojca:
Żona Jadwiga Molędzianka ,
Żona Małgorzata Rybakowna.
b) wdowie: podobna zasada tworzenia jak w poprzednim, z tym iż tu odmianie podlegało nazwisko, lub przezwisko męża ( dodanie końcówki - owa)
Żona Katarzyna Smurawska Szczepankowa,
Jadwiga Starościanka Piktowa.
Po krótkiej prezentacji, różnych czynników mających w XVI-XVIII wieku wpływ na budowę i zmianę nazwisk, przejdźmy do omówienia na przykładzie jak mogło to wyglądać.
Jednym z przezwisk właściwych, które stało się nazwiskiem jest Mazur, może ono wskazywać, iż przodkowie pochodzili właśnie z tego terenu. Pierwszą osobą tak nazwaną jest Jan Mazur, któremu w 1628 urodził się syn Matteusz, a następnie: Piotr zmarły bezpotomnie, Stanisław i Adam. Nazwisko przechodziło na potomków tych trzech braci aż po koniec XVIII wieku.
Potomkowie Jana Mazur
Jan Mazur (?-?)
1. Mateusz Mazur (1629-?)
a. Krzyzan Mazur (1650-1721)
1. Paweł Mazur (1685-1723) zmarł bezpotomnie
2. Łukasz Mazur (1696-1743) zmarł bezpotomnie
2. Piotr Mazur (1632-?) zmarł bezpotomnie,
3. Stanisław Mazur (1634-83)
a. Krzyzan, Mazur zmarł bezpotomnie
b. Tomasz, Mazur zmarł bezpotomnie
c. Michał Mazur zmarł bezpotomnie
4. Adam Mazur (1634-83)
a. Paweł NAWROT (1685-1730) zmarł bezpotomnie
b. Marcin Mazur (1690-1728)
1. 2 córki
2. Regina Mazur (1724-96) Mąż Michał Szybura przejął jej nazwisko
I. Walenty Mazur (1764-p.96)
A. Wojciech Mazur (1792-?)
c. Wawrzyn NOY(1692-1730)
1. córki
Kolejne nazwiska Mermer i Turek biorą swój początek z określenia przez ludność miejscową osoby, która miała być z pochodzenia Turkiem. Genealogia odnotowuje: 09 kwietnia 1679 Stefan Mermer z Turczyna ochrzczony. Miał on w Drawsku dwie żony, z pierwszego małżeństwa z Anną Strzelcowną pozostała córka, której potomkowie używali jako nazwiska przezwiska jej ojca Turek (17 osób-IV pokolenia), natomiast druga żona Anna (nazwisko panieńskie nie znane) po jego śmierci w 1696 roku ponownie wyszła za mąż i jej mąż przyjął nazwisko Mermer. Córka Stefana z drugiego związku występuje jako Regina Mermerowna. Pod nazwiskiem Mermer występują potomkowie Anny Mermer (wdowy po Stefanie Mermer) i Franciszka Jerzego nazwanego Mermer, od nich przechodzi ono w ciągu IV pokoleń na 27 osób.
Najciekawszym przypadkiem dziedziczenia jest przejmowanie przez różne osoby nazwiska Wyrwa, tak drogą „normalną” ojciec – syn, jak i przez „przyżenienie się”. Paweł Wyrwa żyjący w latach 1667-1729, przejął nazwisko po swoim ojcu, jego synowie występują jako Maciej Lalisz (1705-77), Jakub Wyrwa (1714-42), Wojciech Buś (1718-76) i Tomasz Gryfel (1721-59). Interesujący jest tu fakt nie zmiany nazwiska przez jego synów, lecz dziedziczenia go przez drugiego męża jego drugiej żony. Wyglądało to w sposób następujący: druga żona wspomnianego Pawła Wyrwy Regina Gozdziowna, wyszła ponownie za mąż za Pawła Pikta nazwanego „Wyrwa”, po jej śmierci pojął on za żonę Agnieszką Kazimirusownę. Ich syn występuje jako Jan Wyrwa (1745-?). Wspomniana Agnieszka zostając wdową ponownie wychodzi za mąż w 1743 za Pawła Kukuca, który „dziedziczy’”, ponownie nazwisko Wyrwa, ten natomiast biorąc drugi ślub z Magdaleną Helmikowną w 1755 przekazuje je swojemu synowi Pawłowi (1762-p.96) (linia świeższa), a z niego przechodzi ono bezpośredni na jego syna Michała (1790-?).
Tak, więc jak wynika z powyższego przykładu, dwie osoby o tym samym nazwisku w XVIII wieku mieszkające w tych samych (lub sąsiednich) wsiach nie musiały być z sobą w żaden sposób spokrewnione, gdyż dość, częstym zjawiskiem było przejmowanie przez kolejnego męża, nazwiska pierwszego.
Mówiąc o zagadnieniach związanych z dziedziczeniem nazwisk i ich zmianami w obrębie jednej rodziny należałoby przeanalizować to na przykładzie wspomnianej wcześniej rodziny, a właściwie rodu Klocków, liczącego łącznie 7 pokoleń, w trzecim zaczynają przyjmować inne nazwiska i ostatecznie w ramach tego rodu w 7 pokoleniu uzyskujemy 4 nazwiska: Klocek, Zaborowski, Latkowski i Gryfel. Nazwiska zmieniali zarówno najstarsi jak i najmłodsi synowie. Zmiany te przebiegały w następujący sposób: Stanisław, Heinebrecht szlachcic mieszkający w Wieleniu został tam nazwany Klocek i Świec (?–p.1609) z małżeństwa z Anna (w źródle nie występuje jej nazwisko) miał dwójkę dzieci pierworodną córkę Zofię (1604-1642) zamężna z Pawłem Wieczorkiem i syna Piotra (1610-p.1640). Tenże Piotr odziedziczył po ojcu nazwisko w formie Klocek, w 1627 ożenił się ze starszą o 6 lat Małgorzata Nerkowną, pozostawili oni 3 synów i córkę: pierworodnego Jakuba (1629-1683) ożenionego z Anną, ta linia rodu Klocku kończy się na jego wnuczce; Macieja nazwanego Zborowski (1635-1701), który z pięciu żon doczekał się łącznie 3 dzieci: 2 córek i syna Józefa, który jako nazwiskiem posługiwał się przezwiskiem ojca. Linia Klocków posługując się nazwiskiem Zaborowski kończy się na córce Józefa z trzeciego małżeństwa. Ostatni z synów Piotra i Małgorzaty Nerkowy małżeństwa Klocków Piotr (1641-1690) odziedziczył nazwisko po ojcu w 1669 ożenił się po raz pierwszy z Ewą Kwastowną (?–do.1687), z którą miał 4 synów; a po jej śmierci w 1687 poślubił Annę Antoninę (?-p.1691) która urodziła mu jednego syna. Z czwórki dzieci z pierwszego małżeństwa dwóch zmieniło nazwisko, a dwóch przy nim pozostało, Jego najmłodszy syn posługiwał się innym nazwiskiem. Najstarsze z dzieci Piotra i Ewy, Stanisław (1664-1727) po ślubie z Elżbietą Latkowską w 1688, zaczął używać jej nazwiska, odziedziczyli je po nim jego 4 synowie, ich dzieci i wnuki. Drugi z synów Marcin (1666-1729) poślubił Katarzynę Gryflowną, (przeszła z wiary protestanckiej na katolicką) i podobnie jak starszy brat przejął nazwisko żony, odziedziczyli je po nim jego syn i wnukowie. Pozostali synowie Piotra i Ewy, Jan (1672-1726) i Jakub (1678-1726), oraz ich dzieci pozostali przy rodowym nazwisku Klocek. Wspomniany wyżej syn Piotra z drugiego małżeństwa Antoni (1691-1726) posługiwał się przezwiskiem Tydzik, które w formie nazwiska przeszło na jego dzieci, a dalej na wnuki.
Rodzinami sprowadzonymi przez Piotra Sapiehę mieli być: Helakowie, Noyowie, Przylepowie, Mamotowie i Stochejowie (w „Genealogii...” dwa różne zapisy tego nazwiska a mianowicie Stochey i Stochej). Zgodnie z zapisami księdza Rontza rodzina Helaków w 1640 roku mieszkała już, w Pęckowie, kiedy to rodzi się pierwsze dziecko Grzegorza Helaka i Jadwigi, syn Franciszek (1640-?). Przeanalizujmy na tym przykładzie jak wyglądała z perspektywy czasu przeciętna „mazurska” rodzina. Mieli oni pięcioro dzieci: dwóch synów i trzy córki. W linii męskiej rodzina ta zakończyła się na drugim pokoleniu. Nazwisko natomiast przeszło na rodzinę najmłodszej córki Reginy (1652-?). Jej mąż Błażej Machowina (1649-?) przyjął nazwisko Helak, posiadali oni także pięcioro dzieci: trzech synów, zmarłych bezpotomnie i dwie córki, których mężowie pozostali przy własnych nazwiskach. Tak, więc rodzina ta wymiera około 1749 roku. W I połowie XVIII wieku mieszkający w Rosku Marcin Pikt (1697-1732) zostaje nazwany Helak, po nim nazwisko dziedziczy jego syn Jakub (1728-1785), a następnie wnuk Stefan (1769-?), który umiera po roku 1796. Są to, więc jak wynika ze źródła dwie różne rodziny, które w XVII i XVIII wieku posługiwały się tym samym nazwiskiem. W linii żeńskiej możemy dojść do 7 pokolenia potomków.
Grzegorz Helak pojawiając się w Genealogii po raz pierwszy w 1640 roku, czy tez Marcin Pikt nazwany Helakiem a wywodzący się z tych terenów, nie mogli zostać oni ani ich rodziny sprowadzeni w czasie kolonizacji mazurskiej.
Inną „mazurską” rodziną jest rodzina Mamotów, mająca swój początek w 1616 roku a licząca łącznie 8 pokoleń. Założycielem jej był Andrzej Mamot, który pozostawił tylko dwie córki, nazwisko przejęła rodzina młodszej Małgorzaty. Z jej czwórki synów dwóch zostało przy nazwisku Mamot, jednego od imienia Błażej przezwano Błochem, a drugiego od zawodu Kowalem.
Kolejną mająca pochodzić z Mazur rodziną byli Noyowie (w „Genealogii...” można spotkać zapis nazwiska jako Noy, lub Noj). Analiza materiału źródłowego wykazuje, iż pojawili się oni na tym terenie w latach 30 tych XVII wieku, a w IV pokoleniu możemy mówić już tylko o jej potomkach w linii żeńskiej. W początkach XVIII wieku natomiast jeden z członków rodziny Mazurów został nazwany Noyem następnie przeszło ono na drugiego męża jego żony i dalej na 3 kolejne pokolenia ich potomków.
Witaj Casey!
Gratuluję pięknego opracowania tematu . Przeczytałam to, co napisałaś, niemal zaraz po ukazaniu się. Coś mi przeszkodziło i nie mogłam wypowiedzieć się w temacie. Dziś ze zdumieniem sprawdziłam liczbę komentarzy... 0? 0 ?? 0 ???
Kochani, czyżbyśmy rozumy wszystkie pozjadali? No tak... Nazwiska... Niby oklepany temat... no tak... nie nasze... Wszystko wiemy... No to napiszmy to Kasi!!! Napiszmy, że wspaniale przekazała "słów kilka", że wielu "młodych" pewnie się tym zachłysnęło, a my "starzy wyjadacze"... chylmy czoła...
Ewo, ponieważ to ja niejako namówiłem Kasię, więc uznałem, że nie bardzo mi wypada dodawać swój komentarz. Ale chyba masz rację. Robota jest rzetelna i pochwalić należy.
Więc Kasiu cieszę się, gratuluję i czekam na więcej.
Ja
