Opisując przeciętnego Polaka często pisze się o Nowaku lub Kowalskim. Okazuje się, że w niektórych rejonach popularniejsze są dziesiątki innych nazwisk. Przypatrzmy się, ile jest osób o danym nazwisku (nosicieli) w porównaniu do liczby mieszkańców w starych województwach.

Więcej szczegółów dla kilkudziesięciu najpopularniejszych i etnicznych nazwisk oraz porównań wyników można znaleźć w arkuszach kalkulacyjnych (ZIP ok. 0,5 MB). Poniżej są opisane ogólne wnioski, co ciekawsze lub bardziej znaczące wyniki. W tekście liczba nosicieli jest z danych z początku lat 90. XX w., jeśli nie zaznaczono inaczej.

W ilości nosicieli liderem są Nowakowie. Na początku lat 90. XX w. w kraju było ich 220 tys. - ciut mniej niż Radom, natomiast w 2004 200 tys. Pytanie, czy jest wynikiem błędów spadek o 10 %, w okresie gdy ludność kraju prawie nie zmieniła się, pozostaje otwarte. Na szczęściu tu uwaga skoncentrowana jest na różnicach między województwami. Jednak gdyby była taka tendencja i utrzymałaby się przez kilkadziesiąt lat, to Nowakowie stracą pozycję lidera. Najczęściej można ich spotkać w dawnym poznańskim (1,455 % ludności) i leszczyńskim (1,266 %). Średnia wojewódzka to 0,528 %, a krajowa to 0,577 % - różnica wynika z częstszego występowania Nowaków w najludniejszych województwach, których jest mniej niż innych województw. Numerem 1 w Czechach są Novákowie (0,689 %), a w Słowenii Novakowie (0,569 %). W Polsce przewaga najpowszechniejszego nazwiska jest znacznie mniejsza niż w wielu innych krajach, czasami kilkukrotnie w ujęciu procentowym. W Polsce Nowaków najmniej jest w białostockim - 0,059 % czyli prawie 25 razy rzadziej niż w poznańskim. Średnio, w starym województwie, liczba Nowaków na 100 tys. mieszkańców jest różna od średniej województw o jej 45,4 % - średnie odchylenie wśród województw jako % średniej województw.

Za liderem jest długo, długo nic, aż w końcu pojawiają się Kowalscy, których było ok. 1/3 mniej niż Nowaków: 132 tys. - krztynę więcej niż Opole. Najczęściej można ich spotkać w dawnym ciechanowskim (1,015 % ludności), średnia wojewódzka to 0,356 %, a najmniej w krośnieńskim - 0,066 % czyli ponad 15 razy rzadziej niż w ciechanowskim. Przekłada się to na trochę mniejsze różnice w rozproszeniu niż w przypadku Nowaków - średnie odchylenie wśród województw to 42,5 % średniej województw.

Na trzecim miejscu są Wiśniewscy, których było 104 tys. - tyle co w Koszalinie. Najczęściej można ich spotkać w dawnym toruńskim (1,207 % ludności) i włocławskim (1,072 %), średnia wojewódzka to 0,300 %, a najmniej w nowosądeckim (0,015 % czyli prawie 80 razy rzadziej niż w toruńskim) i w krośnieńskim - 0,020 %. Duże zróżnicowanie odzwierciedla średnie odchylenie wśród województw, wynoszące 62,3 % średniej województw.

Za Wiśniewskimi jest grupa pościgowa ośmiu nazwisk mająca od 81 do 93 tys. nosicieli. Dalej są kolejne grupy przechodzące w bardzo rozciągnięty peleton o coraz mniejszych różnicach w liczbie nosicieli. We wspomnianych wyżej arkuszach jest m. in. pierwsze 21 nazwisk. Wśród nich największym zróżnicowaniem występowania cechują się Kaczmarkowie. Najczęściej można ich spotkać w dawnym poznańskim (0,948 % ludności) i leszczyńskim (0,866 %), średnia wojewódzka to 0,160 %, a najmniej w zamojskim - (0,003 % w czyli ponad 270 razy rzadziej niż w poznańskim), krośnieńskim (0,005 %) i nowosądeckim (0,006 %). Ogromne zróżnicowanie odzwierciedla średnie odchylenie wśród województw, wynoszące 92,6 % średniej województw.

Wśród 21 najpowszechniejszych nazwisk najmniejszym zróżnicowaniem występowania cechują się Piotrowscy. Najczęściej można ich spotkać w dawnym ciechanowskim (0,368 % ludności) i płockim (0,330 %), średnia wojewódzka to 0,160 %, a najmniej w nowosądeckim - (0,034 % w czyli ponad 10 razy rzadziej niż w ciechanowskim). Małe zróżnicowanie odzwierciedla średnie odchylenie wśród województw, wynoszące 36,5 % średniej województw.

Ogólne zróżnicowanie nazwisk

Wśród 21 najpowszechniejszych nazwisk, uszeregowanych od najmniejszego do największego zróżnicowania rozproszenia, środkowe 10 (między I i III kwartylem) mieści się w średnim odchyleniu województw od 43,8 % - 57 % średniej województw. Inaczej pisząc, nazwisko o średnim odchyleniu wśród województw poniżej 43,8 % i powyżej 57 % średniej województw, należy do blisko połowy, z 21 najpowszechniejszych, nazwisk o najmniejszym lub największym zróżnicowaniu przestrzennym.

Wymienione powyżej województwa, gdzie można najczęściej spotkać dane nazwiska, są znamienne także w przypadku innych nazwisk. Z 21 najpowszechniejszych nazwisk w przypadku 13 co najmniej jedna z 3 największych koncentracji w kraju, danego nazwiska, ma miejsce na Kujawach, Ziemi Dobrzyńskiej i zachodnim Mazowszu (toruńskie, włocławskie, płockie i ciechanowskie). Wynika to z tego, że na tym obszarze najpopularniejsze nazwiska mają największy w kraju udział w ludności województwa - w 2004 pierwsze 10 nazwisk w kujawsko-pomorskim nosiło 5,53 % ludności w porównaniu z 2,81 dla Polski i z najmniejszą wartością dla opolskiego 2,33 %.

Z nowych województw miejscowa czołówka nazwisk najbardziej różni się od krajowej w podlaskim, gdzie w pierwszej 10 nie ma żadnego nazwiska z pierwszej 5 krajowej, co jest prawdopodobnie skutkiem wielowiekowego statusu pogranicza, gdzie różne wpływy tworzyły nową jakość. Pierwsza trójka krajowa jest też pierwszą trójką w zachodniopomorskim, gdzie po 1945 osiedlali się ludzie z całej Polski.

Jeśli chodzi o generalne zróżnicowanie nazwisk, to 25,5 mln. osób nosiło 10,9 tys. nazwisk z co najmniej 522 nosicielami, połowa Polski (19,1 mln.) nosiła 3,54 tys. nazwisk z co najmniej 1,56 tys. nosicielami, 1/4 (9,55 mln.) nosiło 494 nazwiska z co najmniej 7,98 tys. nosicielami.

Nazwiska etniczne i niemieckie

W arkuszach są też obliczenia nazwisk etnicznych - pochodzące od grup etnicznych lub regionów. I tak Polaków najczęściej można spotkać w dawnym bielskim (0,209 % ludności), średnia wojewódzka to 0,049 %, a najmniej w płockim - (0,004 % w czyli ponad 50 razy rzadziej niż w bielskim) i konińskim (0,005 %). Średnie odchylenie wśród województw wynosi 45,5 % średniej województw.

Niemców za to najczęściej można spotkać w dawnym tarnowskim (0,219 % ludności), krośnieńskim (0,198 %) i przemyskim (0,160 %), średnia wojewódzka to 0,036 %, a najmniej w ciechanowskim (0,0005 % 2 osoby czyli prawie 470 razy rzadziej niż w tarnowskim) i włocławskim (0.001 %). Ogromne zróżnicowanie odzwierciedla średnie odchylenie wśród województw wynoszące 94,2 % średniej województw.

Z 10 najpowszechniejszych nazwisk w Niemczech Hoffmann (tam 0,26 % ludności) z miejsca 10. jest w Polsce najpowszechniejszym nazwiskiem pochodzenia niemieckiego o niezmienionej pisowni - na miejscu 855. Najczęściej spotkać można go w dawnym poznańskim (0,108 % ludności), podczas gdy w opolskim, gdzie najwięcej osób deklaruje narodowość niemiecką stanowi 0,014 % - trochę więcej niż średnia wojewódzka 0,012 %. Hoffmannów brak w 10 dawnych województwach, głównie na wschodzie Polski. Ogromne zróżnicowanie odzwierciedla średnie odchylenie wśród województw wynoszące 114 % średniej województw.

Natomiast z polskich nazwisk będących zapisem wymowy 10 najpowszechniejszych w Niemczech najczęstszym w Polsce jest Szulc na 88 miejscu - jako zapis wymowy Schulz - w Niemczech (0,27 % i 7 miejsce). Najczęściej spotkać można go w dawnym bydgoskim (0,190 % ludności - trochę mniej niż średnia w Niemczech), podczas gdy w opolskim 0,033 % - mniej niż średnia wojewódzka 0,067 %. Najrzadziej w tarnowskim - 0,002 %, czyli prawie 100 razy rzadziej niż w bydgoskim. Średnie odchylenie wśród województw wynosi 60,8 % średniej województw. Można przypuszczać, że Niemcy przybywający do bydgoskiego pochodzili z rejonów Niemiec o szczególnie wysokiej koncentracji Schultzów lub też nazwisko Szulc powstało także z innych słów, o czym należy pamiętać w przypadku każdego nazwiska. Te przykłady świadczą, że nazwisko (etniczne) powstawało tam, gdzie nie było wielu innych przedstawicieli, w sytuacji kiedy same pochodzenie było wystarczającym czynnikiem rozróżniającym - Niemców jest najwięcej tam gdzie Szulców najmniej.

W przypadku nazwisk słowiańskich trudność polega na tym, na ile nazwisko jest pochodzenia sąsiedzkiego, a na ile wywodzi się ze wspólnych korzeni.

Zachęcam do przeprowadzenia takich obliczeń dla innych nazwisk, o ile nie ma ich w w arkuszach kalkulacyjnych (ZIP ok. 0,5 MB), przy pomocy w szablonu (XLS ok. 82 kB).

Paweł Stankiewicz