Geneza nazwisk, Alina Naruszewicz-Duchlińska
.: Data publikacji 10-Lis-2005 :: Odsłon: 37334 :: Recenzja :: Drukuj aktualną stronę :: Drukuj wszystko:.
Alina Naruszewicz-Duchlińska

KRÓTKI PORADNIK DLA OSÓB ZAINTERESOWANYCH POCHODZENIEM NAZWISKA

Wiele osób jest zainteresowanych tym "co znaczy" ich nazwisko. Nie sposób udzielić odpowiedzi na to pytanie - ponieważ nazwy własne tego typu nie znaczą, lecz identyfikują, np. kowal to rzemieślnik wykonujący przedmioty z żelaza i podkuwający konie, ale nazwisko Kowal może nosić np. pirotechnik. Można więc mówić nie o "znaczeniu" nazwisk, lecz o ich pochodzeniu, czyli genezie.
Badaniem nazw osobowych (imion, nazwisk, przezwisk, pseudonimów i przydomków) zajmuje się antroponimia (z greckiego ánthropos 'człowiek' + ónoma 'imię'). Jest ona jedną z gałęzi onomastyki (z greckiego onomastikós 'związany z imieniem') - nauki o nazwach własnych.

Termin nazwisko upowszechnił się dopiero w XIX i XX wieku na oznaczenie stojącej po imieniu, niezmiennej, objętej ochroną prawną, nazwy dziedzicznej wspólnej dla całej rodziny. Kiedyś nazwisko oznaczało to samo co nazwa. Prototypy dzisiejszych nazwisk pojawiły się u szlachty w XV i XVI wieku, u mieszczan i chłopów w XVII-XVIII. Określano je wtedy m. in. jako przezwiska, przezwania czy imioniska. O legalizacji i unormowaniu zasad stosowania nazwisk pisze m. in. S. Grzybowski, Nazwisko i jego stałość jako elementy identyfikacji osoby w dawnym prawie polskim, "Onomastica" 1957, t. III z. 2, s. 483-514.

W poszukiwaniach genezy nazwiska znaczną pomocą służą naukowe opracowania nazewnictwa. Ich szczegółowy spis zamieszcza Bibliografia onomastyki polskiej, zawierająca także indeksy omawianych form. Dotychczas ukazało się 5 tomów tego wydawnictwa.

Najstarsze zapisy nazw osobowych, które mogły stać się podstawą danego nazwiska można znaleĽć w Słowniku staropolskich nazw osobowych, pod. red. W. Taszyckiego. Wyszło 6 tomów, wydanych we Wrocławiu w latach 1965-1987. Słownik podaje często podstawową etymologię danej nazwy. Szersze wyjaśnienia zawartych w nim form zamieszcza Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych.

Niektóre prace przedstawiają dzieje kształtowania się nazewnictwa osobowego w Polsce na podstawie licznych przykładów, wśród których można próbować odnaleĽć interesujące nas nazwisko. Ponadto wydano kilka opracowań zbioru nazwisk polskich oraz nazwisk pochodzenia niemieckiego.

Powstało także wiele dobrze udokumentowanych opracowań regionalnych. Przeważnie zawierają one słownik nazwisk mieszkańców danego terenu w danym czasie, wyjaśnienia etymologiczne i analizę językoznawczą.

    Najpopularniejsze klasyfikacje dzielą polskie nazwiska ze względu na ich pochodzenie na formy:
  1. od imion,
  2. od nazw miejsowości,
  3. od nazw pospolitych.
Nazwiska mogą mieć taką samą formę jak wyraz, od którego pochodzą, np. Olsztyn albo powstać przez dodanie do podstawy dodatkowych elementów, jak np. popularnego przyrostka -ski w nazwisku Olsztyński.

Szczegółowe opracowania na temat pojedynczych nazwisk, określonych typów form itp. znajdują się także na łamach czasopism, m. in. takich jak: Onomastica (można je zakupić za pośrednictwem strony www.ijp-pan.krakow.pl/sklep/czasopisma.html), Onomastica Slavogermanica (dystrubucją zajmuje się wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego www.wuwr.com.pl), Język Polski www.jezyk-polski.pl), Poradnik Językowy (www.tkj.uw.edu.pl). Te periodyki powinny być dostępne w każdej większej czytelni.

Zainteresowani frekwencją swego nazwiska mogą sięgnąć do wydanego w 2003 r. na płycie cd Słownika nazwisk używanych w Polsce na początku XXI wieku, zawierającego wszystkie nazwiska odnotowane w bazie Pesel w 2002 roku. Przy każdym nazwisku podaje się ilość nosicieli, rozmieszczenie geograficzne (województwo, powiat) według obecnie obowiązującego podziału administracyjnego. Jest to uaktualniona i rozbudowana wersja dziesięciotomowego Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych (wyd. K. Rymut, Kraków 1992-1994), opracowanego na podstawie materiałów Rządowego Centrum Informatycznego PESEL z końca 1990 roku. To dzieło podaje częstotliwość występowania danych nazwisk i ich rozmieszczenie w poszczególnych częściach kraju (według dawnego podziału na województwa). Jego uzupełnieniem jest Słownik imion współcześnie w Polsce używanych (wyd. K. Rymut, Kraków 1995), podający imiona wszystkich obywateli Polski w 1994 roku.

Osoba decydująca się na zajrzenie do fachowej literatury poświęconej nazewnictwu może natknąć się na barierę terminologiczną, pomocą może służyć wtedy słowniczek wybranych terminów onomastycznych.

.: Powrót do działu Geneza Nazwisk :: Powrót do spisu działów :.